Neem peilingen serieus, dus overschat ze niet

Tom Louwerse en Jannine van de Maat

Toen de SP onlangs voor het eerst de meeste virtuele zetels kreeg toebedeeld van Maurice de Hond stond het NOS Radio 1 Journaal de volgende ochtend in Heerlen. Men wilde wel eens weten hoe een gemeente waarin de SP meebestuurde eruitzag. De SP was immers “de grootste partij van Nederland mochten er nu verkiezingen worden gehouden”. Voor bijna alle media was de goede score van de socialisten groot nieuws.

Gebruik kieswijzers verstandig, overschat ze niet

De populariteit van online stemhulpen laat zien dat kiezers verder willen kijken dan de glimlach van de lijsttrekker. Ze bieden eerste hulp voor twijfelende kiezers door de standpunten van de kiezer met de posities van partijen te vergelijken. Een handig hulpmiddel, maar kiezers moeten de beperkingen kennen.

Stembreken: heeft het effect?

Wederom komt G500 met een nieuw idee: Stembreken. In plaats van het kiezen van één partij, zou je door het 'breken' van je stem meerdere partijen kunnen steunen. Op die manier komt de coalitie van je keuze dichterbij, zo hopen de makers. Omdat we in het stemhokje natuurlijk maar één hokje rood mogen maken, is stembreken alleen mogelijk door afspraken te maken. Als drie mensen graag voor zowel CDA als D66 als VVD willen stemmen, spreken ze af dat elk van hen op één van die partijen stemt. De Stembreker doet zoiets in het groot. Dat klinkt interessant, maar zou het ook werken?

Kieswijzers: wat moet je ermee?

De StemWijzer staat weer online en dat mogen we weten ook. Traditioneel mochten de lijsttrekkers het hulpmiddel van ProDemos als eerste invullen; zij hadden hun partijprogramma goed onthouden en kwamen dus bij hun eigen partij uit. Voor veel zwevende kiezers is de uitkomst minder voorspelbaar en zo'n 40% van de kiezers zei bij de vorige verkiezingen een kieshulp te hebben geraadpleegd. Zo'n online test mag dan een handig hulpmiddel zijn, gebruikers doen er wel goed aan om de uitkomsten enigszins te relativeren.

Het ontwerpen van een goede kieshulp is nog best een lastige klus. De belangrijkste uitdaging betreft de selectie van stellingen. Bij de StemWijzer worden er in eerste instantie meestal zo'n 50 tot 60 stellingen gemaakt. Uiteindelijk worden er 30 uitgekozen op basis van relevantie en onderscheidend vermogen. Bijna de helft van de stellingen wordt dus uiteindelijk niet in de test opgenomen. Uit Belgisch onderzoek blijkt dat de selectie van stellingen een grote invloed kan hebben op de uitkomst: het percentage adviezen van een partij kan afhankelijk van de selectie stellingen tientallen procenten verschillen.

Daarnaast maakt het uit welke methode wordt gebruikt om het resultaat te berekenen. De StemWijzer gebruikt een eenvoudige methode, waarbij je één punt krijgt wanneer je hetzelfde antwoord hebt gegeven als een partij. Er valt echter ook wat te zeggen voor een Euclidische of city-block afstandsmaat of het gebruik van een ruimtelijk model, zoals in het Kieskompas. Afhankelijk van deze keuzes kunnen de adviespercentages per partij tot tientallen procenten verschillen, zo bleek uit onderzoek naar de antwoorden van kiezers in het Kieskompas. Een recente analyse van Martin Rosema en mijzelf op basis van de gegevens van de StemWijzer bevestigt deze resultaten.

Wat betekenen deze resultaten voor de gewone gebruiker? Moeten we kieshulpen links laten leggen omdat een optimale variant niet bestaat? Dat is overdreven, want kieshulpen kunnen kiezers meehelpen om na te denken over hun stemkeuze. Belangrijk daarbij is dat kiezers niet alleen kijken naar de partij met de 'meeste overeenkomst', maar ook naar de drie of vier partijen daaronder. Als de selectie van stellingen net iets anders was geweest, hadden deze partijen namelijk ook best bovenaan kunnen staan.

Het is ongelukkig dat de StemWijzer soms wordt gepresenteert als een precies meetinstrument dat wel eens even zal vertellen "welke partij de beste keus is", zoals de NOS bijvoorbeeld schreef. Kieshulpen wijzen een richting aan, maar geven slechts een advies op basis van een beperkt aantal stellingen. Wie dat advies echt serieus neemt, denkt zelf ook nog eens goed over zijn stemkeuze na.

Haagse vrijbuiters

PVV en SP trekken alles uit de kast om de Kamerbehandeling van in hun ogen slechte voorstellen te vertragen. Na hoofdelijke stemmingen, een kort geding en een verzoek om een Verenigde Vergadering, volgde de aanvraag voor maarliefst 14 uur spreektijd over het verhogen van het eigen risico in de zorg. Is dit een effectieve tactiek of vooral leuk voor de bühne?

Filibustering, zo heet de vooral in de Amerikaanse Senaat gebruikte tactiek om de behandeling van wetsvoorstellen urenlang te rekken – en zo mogelijk van de agenda ‘af te duwen’. Het woord is afgeleid van het Nederlandse ‘vrijbuiter’, naar de piraten die in de Caraïben actief waren. De parlementaire ‘piraten’ vechten slechts met de tong, maar kunnen de meerderheid wel beroven van de mogelijkheid om effectief beleid te voeren.

“Het is gewoon een recht van ieder parlementslid om het woord te voeren bij een wetsvoorstel”, volgens SP-Kamerlid Renske Leijten. De Tweede Kamer geeft partijen inderdaad ruim de mogelijkheid om hun inbreng te leveren. Dat past in de traditie van evenredige vertegenwoordiging, waarin iedere stem gehoord moet kunnen worden. Van deze mogelijkheid maken SP en PVV nu (oneigenlijk) gebruik om het proces te frustreren.

Op de korte termijn lijkt dat leuk, maar deze strategie zal men niet te vaak moeten volgen. Dan zal de meerderheid in de Kamer wellicht maatregelen gaan nemen om dit soort ‘vrijbuiters’ terug te fluiten. Vele parlementen kennen zogenaamde cloture moties, ofguillotines, die het debat beëindigen. Dat past bij de meerderheidspolitiek in bijvoorbeeld Engeland en Frankrijk. Het Nederlandse parlement heeft juist relatief veel controle over de eigen werkzaamheden; het zou jammer zijn als dit zou veranderen onder druk van vrijbuiterij van PVV en in mindere mate SP.

Vooralsnog lijkt de Kamer het te pikken. Als de partijen graag zo lang willen spreken, dan doen ze dat maar lekker op de doorgaans vergadervrije maandag. Jammer voor PVV’er Martin Bosma, die deze vergadering ook nog zelf moet voorzitten. Ach, wie kaatst…

Dit artikel verscheen eerder op Politieke Junkies.

Zorgvuldige procedure

GroenLinks dacht het zo mooi geregeld te hebben. Een onafhankelijke kandidatencommissie die de tijd en moeite neemt om Tweede Kamerkandidaten persoonlijk te spreken. Bezwaar en beroep indien men ontevreden is. In principe een meervoudige voordracht voor de lijsttrekker, zodat de leden ook echt iets te kiezen hebben. De politieke werkelijkheid bleek anders; hoe een ‘zorgvuldige procedure’ tot grote onvrede leidde.

Interne strijd of partijdemocratie?

De zorgvuldige manier waarop GroenLinks naar eigen zeggen de lijsttrekker wil aanwijzen, wordt de laatste week in rap tempo ingehaald door de realiteit. De wens om de lijsttrekkerskandidaten drie weken lang geheim te houden bleek irreëel en op de geslotenheid van de procedure werd kritiek geuit. Toch is de manier waarop de kandidatuur van Dibi wordt weggezet als ‘dolkstoot in de rug’ en ‘interne strijd’ overdreven. Integendeel, vanuit democratisch perspectief moet deze worden toegejuicht. De conclusie van NRC-redacteur Thijs Niemantsverdriet dat een lijstrekkersstrijd waarschijnlijk zal uitmonden in moddergooien en een verdeeld GroenLinks, is voorbarig.